Bỏ qua tới nội dung
Thứ 2 – Thứ 6 · 7:30 – 17:30 · Thứ 7 · 7:30 – 11:30
Gia đình, thừa kế

Cha mẹ mất không để di chúc, chia đất thừa kế thế nào cho đúng luật?

·5 phút đọc

Đất vườn lúc bình minh ở Tây Nguyên

Ở nhiều gia đình nông thôn Tây Nguyên, cha mẹ mất đi để lại vài sào cà phê, một căn nhà, nhưng không ai nghĩ tới di chúc. Anh cả ở lại canh tác, các em đi làm xa. Mười năm sau, khi đất lên giá hoặc anh cả muốn bán, chuyện chia đất bắt đầu căng thẳng. Hiểu đúng luật từ đầu giúp tránh được phần lớn tranh chấp.

Ai được hưởng thừa kế khi không có di chúc

Bộ luật Dân sự 2015 chia người thừa kế theo pháp luật thành ba hàng (Điều 651):

  • Hàng thứ nhất: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết.
  • Hàng thứ hai: ông bà nội ngoại, anh chị em ruột, cháu ruột gọi người chết là ông bà.
  • Hàng thứ ba: cụ nội ngoại, bác, chú, cậu, cô, dì ruột, cháu ruột gọi người chết là bác, chú, cậu, cô, dì.

Hàng sau chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng trước. Những người cùng hàng hưởng phần bằng nhau. Con trai, con gái, con đã lấy chồng, con ở xa đều bằng nhau; không có chuyện con trưởng được phần hơn nếu không có di chúc hoặc thỏa thuận.

Thừa kế thế vị

Nếu một người con mất trước cha mẹ, thì cháu (con của người đó) được hưởng phần mà cha hoặc mẹ của cháu lẽ ra được hưởng (Điều 652). Đây là điểm nhiều gia đình bỏ sót.

Phải xác định đúng di sản

Không phải mọi đất cha mẹ đang ở đều là di sản của người mất. Nếu mẹ còn sống, mảnh đất là tài sản chung vợ chồng thì một nửa là của mẹ, chỉ một nửa của cha mới là di sản chia cho những người thừa kế, trong đó mẹ cũng là một người thừa kế.

Ví dụ: cha mất, để lại 2 ha cà phê là tài sản chung với mẹ; có 4 người con. Một nửa (1 ha) là của mẹ. 1 ha còn lại chia cho 5 người (mẹ và 4 con), mỗi người 0,2 ha. Kết quả: mẹ có 1,2 ha, mỗi con 0,2 ha.

Thủ tục khi các bên thống nhất

  1. Thu thập giấy tờ: Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, giấy chứng tử, giấy tờ chứng minh quan hệ (khai sinh, kết hôn), CCCD của những người thừa kế.
  2. Lập văn bản thỏa thuận phân chia di sản (hoặc văn bản khai nhận di sản nếu chỉ một người hưởng) tại tổ chức hành nghề công chứng. Việc này được niêm yết công khai trước khi công chứng theo Luật Công chứng 2024.
  3. Người không muốn nhận có thể từ chối nhận di sản bằng văn bản, nộp trước thời điểm phân chia di sản (Điều 620).
  4. Nộp hồ sơ đăng ký biến động sang tên. Thừa kế giữa cha mẹ và con, vợ chồng, anh chị em ruột được miễn thuế thu nhập cá nhân và miễn lệ phí trước bạ.

Khi anh em không thống nhất

Nếu không thỏa thuận được, một người thừa kế có thể khởi kiện yêu cầu chia di sản thừa kế tại tòa án. Trước đó, nếu tranh chấp liên quan tới quyền sử dụng đất, nên đi qua hòa giải tại UBND cấp xã. Tòa sẽ xác định di sản, những người thừa kế, công sức quản lý, tôn tạo di sản của người đang giữ đất (thường được tính một phần), rồi chia bằng hiện vật hoặc bằng tiền.

Án phí chia thừa kế: mỗi người chịu án phí dân sự sơ thẩm theo giá trị phần di sản mình được hưởng. Bạn có thể ước tính bằng công cụ tính án phí.

Thời hiệu: đừng chờ quá lâu

Theo Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015:

  • Yêu cầu chia di sản là bất động sản: 30 năm; động sản: 10 năm, kể từ khi mở thừa kế (ngày người để lại di sản chết).
  • Hết thời hạn này, di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản.
  • Yêu cầu xác nhận hoặc bác bỏ quyền thừa kế của người khác: 10 năm.

30 năm nghe có vẻ dài, nhưng nhiều thửa đất được thừa kế từ thập niên 1990 nay đã gần hết hạn.

Lời khuyên

  • Ngồi lại sớm khi các anh chị em còn hòa thuận; lập văn bản thỏa thuận có công chứng.
  • Ghi nhận rõ công sức người ở lại chăm cha mẹ, canh tác đất.
  • Cha mẹ còn sống nên lập di chúc để con cháu không phải tranh chấp. Di chúc có công chứng hoặc có người làm chứng đúng quy định ít bị tranh cãi nhất.

Văn phòng Luật sư Mộc Bản giúp xác định di sản, soạn văn bản thỏa thuận, đi cùng gia đình ra công chứng và sang tên. Xem dịch vụ hồ sơ công chứng, sang tên hoặc gọi 0941 388 887.